Το νόημα τού (νευρωτικού) πόνου

To Nόημα του Πόνου

 

 

Το νόημα τού (νευρωτικού) πόνου

...Είδαμε ήδη πόσους πόνους πρέπει νά υποφέρει o άνθρωπος στoν
αγώνα μέ τις συγκρούσεις του καί ότι έκτός άπ' αύτό χρησιμοποιεί
τά βάσανα του σά μέσα γιά τήν επίτευξη ορισμένων σκοπών. Αν
καί είμαστε σέ θέση νά γνωρίζουμε σέ κάθε ξεχωριστή περίπτωση
τις αίτίες γιά τις όποιες γίνεται ή προσφυγή στον πόνο καί τούς
σκοπούς οί οποίοι πρόκειται νά επιτευχθούν, είναι οπωσδήποτε αι-
νιγματικό γιατί νά είναι οί άνθρωποι πρόθυμοι νά πληρώσουν ένα
τόσο βαρύ τίμημα. Ή πλατιά χρήση πού κάνει ο άνθρωπος στόν
πόνο καί ή ετοιμότητα του νά αποφύγει μιά ενεργητική εξουσία-
ση τής ζωής  του, φαίνεται πώς προέρχεται άπο μια εσωτερική ορ-
μή πού γενικά θά μπορούσαμε νά τή χαρακτηρίσουμε σάν τάση του
άνθρωπου νά γίνεται πιό αδύναμος άντί δυνατότερος καί πιό δυστυ-
χισμένος άντί ευτυχισμένος.

Επειδή αυτή ή τάση αντιφάσκει στή γενική άποψη γιά τήν αν-
θρώπινη φύση, ήταν πάντα αίνιγμα καί πέτρα σκανδάλου γιά τούς
ψυχολόγους καί τούς ψυχίατρους. Έδώ έχουμε νά κάνουμε πραγ-
ματικά μέ το βασικό πρόβλημα του μαζοχισμού. Ή έκφραση μα-
ζοχισμός αναφερόταν αρχικά σέ σεξουαλικές διαστροφές καί φαν-
τασίώσεις, μέ τή βοήθεια τών οποίων επιτυγχάνεται σεξουαλική ικα-
νοποίηση, με πόνο, ξυλοδαρμό, βασανισμούς, βιασμό, υποδούλωση
καί ταπείνωση. Ό Φρόυντ αναγνώρισε πώς αυτές οι σεξουαλικές
διαστροφές καί  φαντασιώσεις συγγενεύουν μέ γενικές τάσεις του άν-
θρωπου νά υποφέρει, δηλαδή μέ τάσεις πού δέν έχουν φανερές σε-
ξουαλικές βάσεις. αυτές οι τελευταίες χαρακτηρίστηκαν «ήθικός
μαζοχισμός». Επειδή στις σεξουαλικές διαστροφές καί τις φαν-
τασιώσεις  ο πόνος επιδιώκει μιά θετική ίκανοποίηση, συμπεράναμε  ο-
τι κάθε νευρωτικός πόνος καθορίζεται άπο τήν επιθυμία γιά ικα-
νοποίηση, ή γιά νά το εκφράσουμε απλούστερα, οτι ο άνθρωπος
θέλει νά υποφέρει. Ή διαφορά ανάμεσα στή σεξουαλική διαστρο-
φή καί στον λεγόμενο ήθικό μαζοχισμό ειναι μιά διαφορά στή συ-
νειδητοποίηση αυτής τής κατάστασης. Στήν πρώτη περίπτωση τό-
σο ή επιθυμία γιά ίκανοποίηση όσο καί ή ίκανοποίηση είναι συνει-
δητές, ένώ στή δεύτερη είναι καί οι δύο ασυνείδητες.


Έχουν γίνει πολλές προσπάθειες γιά τήν εξήγηση του φαινο-
μένου του μαζοχισμού. Ή σημαντικότερη είναι ή υπόθεση του
Φρόυντ γιά τήν ορμή του θανάτου. Σύμφωνα μέ τήν υπόθεση αυ-
τή στον άνθρωπο δρουν κυρίως δύο βιολογικές δυνάμεις: ή ορμή
τής ζωής καί ή ορμή του θανάτου. Ή τελευταία ορμή, πού απαι-
τεί τήν αυτοκαταστροφή τού άνθρώπου, οδηγεί, όταν συνδέεται μέ
σεξουαλικές ορμές, στο φαινόμενο τού μαζοχισμού.

"Ενα σημαντικό ερώτημα πού θά ήθελα νά θέσω εδώ αναφέ-
ρεται στο άν ή τάση τού άνθρωπου νά υποφέρει μπορεί νά νοηθεί
ψυχολογικά χωρίς συσχέτιση μέ μιά βιολογική υπόθεση.
"Αρχικά θά πρέπει νά ασχοληθούμε μέ μιά παρεξήγηση πού έγ-
κείται στή σύγχυση τοΰ πραγματικού πόνου μέ τήν τάση του άν-
θρωπου νά πονά. Δέν υπάρχει κανένας λόγος νά συμπεραίνουμε
δίχως άλλο άπό τό γεγονός οτι ένας υποφέρει, Εχει οπωσδήποτε
καί τήν τάση νά εκτίθεται στον πόνο ή καί νά τον απολαμβάνει.
Δέν μπορούμε π.χ. νά συμφωνήσουμε μέ τήν Χελένε Ντόυτς καί
νά θεωρήσουμε το γεγονός οτι οί γυναίκες του πολιτισμού μας, πού
πονούν στή γέννα, σάν απόδειξη γιά το ότι οί γυναίκες απολαμβά-
νουν κατά βάθος μαζοχιστικά αυτούς τούς πόνους, άν καί τούτο
μπορεί νά συμβαίνει σέ Ορισμένες περιπτώσεις.

Ενα μεγάλο μέρος τού πόνου  δέν έχει καμιά σχέση μέ τήν επιθυμία τού άνθρωπου νά υποφέρει, άλλά είναι απλώς αναπόφευκτη
συνέπεια νευρωτικών συγκρούσεων. Είναι σά νά πονά κανείς, όταν
έχει σπάσει το πόδι του. Καί στις δύο περιπτώσεις ο άνθρωπος έ-
χει πόνους, είτε τούς θέλει είτε όχι, καί άπ αυτούς τούς πόνους
δέν κερδίζει τίποτε.


Αφού παρακάμψουμε τούς πόνους των Ανθρώπων  πού δέν προέρ-
χονται άπό τήν τάση του νά υποφέρει, θά στραφούμε σέ εκείνους
τούς πόνους πού προέρχονται άπ  αυτή τήν τάση καί κατατάσσον-
ται έτσι στήν κατηγορία τών μαζοχιστικών δρμών. Ή επιφανεια-
κή εντύπωση πού έχουμε είναι ότι μερικές φορές  υποφέρουμε περισ-
σότερο άπ  ό,τι δικαιολογείται στήν πραγματικότητα. Μέ άλλα λό-
για δίνουμε τήν εντύπωση πώς κάτι μέσα του μας ώθεί σέ κάθε ευ-
καιρία νά υποφέρουμε, πώς καταφέρνουμε ακόμη καί ευνοϊκές κατα-
στάσεις νά τις μετατρέπουμε σέ οδυνηρές καί πώς εγκαταλείπουμε  α-
πρόθυμα τά βάσανα μας. Ή αιτία όμως γιά τή συμπεριφορά πού
δημιουργεί αυτή τήν εντύπωση έγκειται κυρίως στίς λειτουργίες
πού έχει ό (νευρωτικός) πόνος γιά τόν άνθρωπο.

Σχετικά μέ τις λειτουργίες του (ψυχικού) πόνου θά ήθελα έ-
δώ νά ανακεφαλαιώσω τις παρατηρήσεις μου άπό τα προηγούμε-
να κεφάλαια: Ό πόνος μπορεί νά έχει άμεση αμυντική αξία γιά
τον άνθρωπο  καί πραγματικά μπορεί νά είναι συχνά τό μοναδι-
κό μέσο μέ τό όποίο θά προστατευθεί άπό απειλητικούς κινδύνους.
Μέ αυτοεπιπλήξεις αποφεύγει νά κατηγορηθεί άπό τούς άλλους
καί άπό τόν εαυτό του, μέ τήν πρόφαση τής αρρώστιας καί τής ά-
γνοιας αποφεύγει επιπλήξεις, μέ τήν αύτομείωση αποφεύγει τόν
κίνδυνο τού ανταγωνισμού.

Αν άναγνωρίσουμε  αυτές τις  λειτουργίες του  πόνου το
πρόβλημα χάνει ένα μέρος άπό τόν μυστηριώδη χαρακτήρα του.

Αλλά δέν έχει Ακόμη λυθεί απόλυτα. Παρά τήν τακτική σημασία
τού  πόνου υπάρχει ένας παράγοντας πού υποστηρίζει τήν υπόνοια
μας οτι ο άνθρωπος  θέλει  πολλές φορές να υποφέρει: Συχνά υποφέρει περισσότερο απ' φαίνεται νά δικαιολογείται  απο τον στρατηγικό του σκοπό, καί τείνει  νά υπερβάλλει τήν αθλιότητα του και  νά απολαμβάνει τά αισθήματα τής αδυναμίας  του τής δυστυχίας του και τής
άναξιότητάς του. Ακόμη και όταν γνωρίζουμε ότι  τά αισθήματά
του είναι υπερβολικά και ότι δέν πρέπει νά τά πάρουμε στά σο-
βαρά, μας εκπλήσσει το γεγονός ότι οί απογοητεύσεις μπορούν νά
τον ρίξουν σέ μιά τέτοια άβυσσο αθλιότητας που δέν στέκει σέ καμ
μιά αναλογία μέ τή σπουδαιότητα τής κατάστασης. Οταν ή επι-
τυχία του είναι μέτρια, υπερβάλλει την ήττα του μέ δραματικό
τρόπο σαν μιά ντροπή πού 8έν είναι δυνατό νά εξαλειφθεί. "Αν α-
ποτύχει νά επιβληθεί, ή αυτοκυριαρχία του συρρικνώνεται σάν έ-
να μπαλόνι άπο το οποίο ξεφεύγει ό αέρας. Οταν υπερβάλλει τον
πόνο του βυθίζεται στο γενικό αίσθημα τής αθλιότητας του, αφαι-
ρείται άπο το δυσάρεστο βίωμα ένα μέρος τής πραγματικό τητάς
του και το πλήγμα άπδ τον ειδικό πόνο μειώνεται και ναρκώνε-
ται. Η  Αρχή πού κυριαρχεί σέ αυτή τή διαδικασία είναι διαλε-
κτική και περιέχει τή φιλοσοφική αλήθεια οτι σέ ένα ορισμένο
σημείο ή ποσότητα μετατρέπεται σέ ποιότητα. Συγκεκριμένα τού-
το σημαίνει πώς άν και είναι Οδυνηρό νά υποφέρει κανείς, ή από-
λυτη παράδοση στδν ύπερβολικό πόνο μπορεί νά χρησιμοποιηθεί
σάν κατευναστικό φάρμακο απέναντι στον ίδιο τον  πόνο.

Μιά αριστουργηματική περιγραφή αυτής τής διαδικασίας βρί-
σκουμε σε ένα δανέζικο διήγημα. Πρόκειται γιά έναν συγγρα-
φέα, τού όποιου ή αγαπημένη γυναίκα είχε πέσει πριν άπο δυό
χρόνια θύμα ένός σεξουαλικού φόνου. Κατάφερνε νά κρατά μακριά
τον ανυπόφορο πόνο, αφήνοντας νά είσχωρεί μέσα  του μέ μεγάλη
ασάφεια αυτό πού του είχε συμβεί. Γιά νά αποφύγει τή συνειδη-
τοποίηση τής λύπης του ρίχτηκε στή δουλειά και έγραφε μέρα
και νύχτα Ενα βιβλίο. Το διήγημα αρχίζει τήν ήμερα πού ο συγ-
γραφέας είχε τελειώσει αυτό το βιβλίο, δηλαδή σέ εκείνη τήν ψυ-
χολογική στιγμή πού πρέπει νά σταθεί αντιμέτωπος στή λύπη
του. Τον συναντούμε αρχικά στο νεκροταφείο όπου τον είχαν οδη-
γήσει ακούσια τά βήματα του. Μαθαίνουμε πώς κάνει τις πιό ω-
μές καί απίθανες σκέψεις γιά το πώς τρώνε τά σκουλήκια τούς νε-
κρούς καί πώς θάβονται οί άνθρωποι ζωντανοί. Είναι εξαντλημέ-
νος καί γυρίζει στο σπίτι όπου το βάσανο του συνεχίζεται. Κάτι
τον εξαναγκάζει νά θυμηθεί όλα όσα είχαν γίνει. "Ισως ο φόνος
νά είχε αποφευχθεί, άν εκείνο το βράδυ είχε συνοδεύσει τή γυναί-
κα του στήν επίσκεψη στους φίλους τους, ή άν εκείνη του τηλεφω-
νούσε καί τδν παρακαλούσε νά πάει νά τήν πάρει, ή άν διανυκτέ-
ρευε στους φίλους, ή άν ο ίδιος πήγαινε περίπατο καί τή συνα-
ντούσε στο σταθμό. Εξαναγκασμένος νά φανταστεί μέχρι τήν τε-
λευταία λεπτομέρεια πώς έγινε ο φόνος, καταλαμβάνεται άπο τέ-
τοιους πόνους καί τελικά χάνει τις αϊσθήσεις του. Μέχρι έδώ το
διήγημα έχει Ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιά το πρόβλημα πού μιλού-
σαμε. Στή συνέχεια, άφού ο συγγραφέας συνέρχεται άπο το όργιο
τού πόνου του καί επεξεργάζεται το πρόβλημα τών εκδικητικών
του επιθυμιών, είναι τελικά σέ θέση νά αντιμετωπίσει ρεαλιστικά
τον πόνο του. Ή διαδικασία πού περιγράφηκε έδώ είναι ή ίδια
μέ αυτή πού μπορούμε νά παρατηρήσουμε σέ δρισμένα έθιμα πέν-
θους πού χρησιμοποιούνται γιά νά απαλύνουν τον πόνο γιά τήν α-
πώλεια ενός άνθρωπου μέ βαθύτερο βύθισμα στον πόνο.


Ή επίτευξη ίκανοποίησης μέ βύθισμα στήν αθλιότητα είναι Εκ-
φραση μιας γενικής τάσης του άνθρωπου νά βρίσκει Ικανοποίηση
μέ τό νά χάνεται μέσα σέ κάτι πού είναι μεγαλύτερο άπ  αυτόν,
νά απαρνιέται τόν εαυτό του σάν άτομο, εγκαταλείποντας τό Έ-
γώ του μέ τις αμφιβολίες του, τις συγκρούσεις του καί τούς πό-
νους του, τά όριά του καί τήν απομόνωση του. Αυτή είναι ή κα-
τάσταση πού ο Νίτσε τήν ονόμασε απελευθέρωση άπο το  Principium Individuadionis , καί αυτό  πού εννοεί μέ τήν «διονυσιακή»
τάση, πού τή θεωρεί μιά άπο τις πρωταρχικές ανθρώπινες Ορμές,
σέ αντίθεση προς τήν «απολλώνια» τάση, πού Επιδιώκει μιά Ενερ-
γητική μορφή καί Εξουσίαση τής ζωής.
Ή Εννοια «διονυσιακός» προέρχεται άπό τή λατρεία του Διονύ-
σου τών Ελλήνων. Τόσο αυτή όσο και προηγούμενες λατρείες των
Θρακών  αποσκοπούσαν σέ μιά τεράστια διέγερση  όλων τών αι-
σθημάτων μέχρι ενα οραματικό στάδιο. Τά μέσα πού χρησιμο-
ποιοΰσαν γιά τήν επίτευξη τέτοιων εκστατικών καταστάσεων ή-
ταν ή μουσική, μονότονος ρυθμος αυλών, άγριοι νυχτερινοί χοροί,
μεθυστικά ποτά ή σεξουαλική παράδοση, που όλα αυτά οδηγούσαν
σέ πυρακτωμένο ερεθισμό καί σέ Εκσταση.

Αν και  αυτές οί πολιτισμικές εξωτερικεύσεις τών διονυσιακών
τάσεων απέχουν πολύ άπο το νά παίζουν Ιδιαίτερο ρόλο στον πολι-
τισμό μας, δέν μας είναι εντελώς ξένες. Μέχρι έναν ορισμένο βαθ-
μό γνωρίζουμε όλοι τήν Ικανοποίηση που μπορεί νά βρεί κανείς
μέ το νά «ξεχάσει τον εαυτό του». Τήν αίσθανόμαστε  μετά άπό
σωματική ή ψυχική κόπωση τή στιγμή που μάς παίρνει ο ύπνος
ή στήν αρχή τής νάρκωσης. Τό ίδιο αποτέλεσμα επιτυγχάνεται
και μέ το αλκοόλ. Μιά άπό τις επιδράσεις του αλκοόλ είναι ή α-
πώλεια τών αναστολών, μιά άλλη είναι τό νάρκωμα τής λύπης και
του άγχους, ο χυριότερος όμως σκοπός είναι ή επίτευξη Ικανοποίη-
σης μέ τή λήθη και  τήν εγκατάλειψη. Δέν υπάρχει άνθρωπος που
νά μή γνωρίζει τήν Ικανοποίηση νά χάνεται μέσα σέ ένα μεγάλο
αίσθημα, είτε αυτό είναι αγάπη, φύση, μουσική, ενθουσιασμός γιά
μιά υπόθεση είτε σεξουαλική παράδοση. Πώς μπορούμε νά εξη-
γήσουμε τή φαινομενική παγκοσμιότητα αυτών τών ορμών;


Παρ' όλη τήν ευτυχία πού μπορεί νά μας προσφέρει ή ζωή, ή
ζωή είναι ταυτόχρονα γεμάτη άπό αναπόφευκτες τραγωδίες. Α-
κόμη κι όταν ένας άνθρωπος δέν έχει νά υποφέρει πολύ στή ζωή
του, δέν θά αποφύγει τό γεγονός τών γερατειών, τής Αρρώστιας
και τού θανάτου. Γενικότερα εκφρασμένο: Στόν ξεχωριστό Ανθρω-
πο τίθενται όρια και είναι μόνος — όρια αναφορικά μέ αυτό πού
μπορεί νά εννοήσει, νά επιτύχει και νά απολαύσει, και  μόνος εί-
ναι έπειδή είναι μιά μοναδική ολότητα, άποκομένος  άπό τους
συνανθρώπους του καί τή φύση πού τον περιβάλλει(με όρους βιολογικούς ενοούμε). Αυτόν Ακριβώς τον περιορισμό καί αυτή τήν Απομόνωση επιδιώκουν νά υπερνικήσουν οί πολιτιστικές τάσεις τής λήθης και τής παράδοσης.

Ή καθαρότερη και ωραιότερη έκφραση αυτής τής τάσης  μπορεί νά
βρεθεί στο UPANISHAD  στήν εικόνα τών ποταμών πού χύνονται

καί εξαφανίζονται στόν ωκεανό καί χάνουν όνομα καί μορφή. Μέ
τή διάλυση του Έγώ σέ κάτι μεγαλύτερο, μέ τήν ενσωμάτωση σέ
ένα μεγαλύτερο Όλο υπερνικά  τό ξεχωριστό άτομο μέχρι έναν ο-
ρισμένο βαθμό τούς περιορισμούς του, όπως τούτο εκφράζεται στο
«UPANISHAD»: «Μέ τήν εξαφάνιση σέ ένα Τίποτε  γινόμαστε μέρος
τής δημιουργικής αρχής του  σύμπαντος». Τούτο φαίνεται πώς εί-
ναι ή  μεγαλύτερη παρηγοριά καί ή μεγάλη χάρη πού έχει νά
προσφέρει στους ανθρώπους ή θρησκεία  μέ τήν εξαφάνιση τους
μπορουν νά γίνουν ένα μέ τό θεό ή τή φύση. Μιά παρόμοια ίκανο-
ποίηση μπορεί νά επιτευχθεί μέ αφοσίωση σέ μιά μεγάλη υπόθε-
ση, ένώ δίνουμε τό Έγώ μας σέ μιά μεγάλη υπόθεση, αίσθανόμα-
στε ένα μέ ένα μεγαλύτερο "Ολο.

Μέσα στόν δικό μας πολιτισμό παρατηρούμε μάλλον τήν αντί-
θετη στάση απέναντι στό Έγώ μας, δηλαδή μιά στάση πού τονί-
ζει καί εκτιμά τήν Ιδιαιτερότητα καί τή μοναδικότητα τοΰ άτο-
μου. Ό άνθρωπος του πολιτισμού μας αισθάνεται καθαρά πώς τό
Έγώ του αποτελεί μιά ενότητα καθαυτή, πού είναι διαφορετική
άπό τόν εξωτερικό κόσμο ή στέκει σέ αντίθεση πρός αυτόν. Δέν ε-
πιμένει μόνο στήν ατομικότητα του, άλλά άπ' αυτή τήν επιμονή
αντλεί μεγάλη ίκανοποίηση" βρίσκει ευτυχία στήν εξέλιξη τών ει-
δικών ικανοτήτων του, χαίρεται νά τακτοποιείται μέ τον εαυτό του
καί τον κόσμο μέ ενεργητική κατάκτηση καί νά προσφέρει εποικο-
δομητική καί δημιουργική εργασία. Γι αυτό τό Ιδανικό τής προ-
σωπικής εξέλιξης είπε ο Γκαίτε: «Ή ανώτατη ευτυχία τών αν-
θρώπων είναι ή προσωπικότητα».

Άλλά καί ή αντίθετη τάση του άνθρωπου, ή τάση νά σπάζει το
κέλυφος τής ατομικότητας καί νά απελευθερώνεται άπο τούς πε-
ριορισμούς καί τήν απομόνωση της, είναι μιά εξίσου βαθιά ριζω-
μένη ανθρώπινη τάση καί προσφέρει καί αυτή ίκανοποίηση. Κα-
μιά άπο τις δύο τάσεις δέν είναι καθαυτή παθολογική,  τόσο ή δια-
τήρηση καί ή εξέλιξη τής ατομικής προσωπικότητας όσο καί ή
εγκατάλειψη τής ατομικότητας είναι θεμιτά μέσα γιά τή λύση άν-
θρώπινων προβλημάτων.

Karen Horney

http://webspace.ship.edu/cgboer/horney.html

http://www.lemoni.gr/shop/details.asp?ProductID=84851

• Γράψτε ένα σχόλιο...

Provided by website-hit-counters.com site.

ή αγάπη υπερεκτιμάται στον πολιτισμό μας

"Επειδή αν-
ταποκρίνεται σέ μιά τόσο ζωτική ανάγκη, ή αγάπη υπερεκτιμά-
ται στον πολιτισμό μας. Γίνεται — όπως ή επιτυχία  φάντασμα,
πού φέρει μέσα του τήν ψευδαίσθηση ότι είναι ή λύση γιά Ολα τα
προβλήματα. "

Το κείμενο που ακολουθεί είναι το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλιου

The Neurotic Personality of Our Time Που έχει γραφτεί το (1937) μοιάζει όμως να έχει μια εξαιρετικά διαχρονική αξία.Το τελευταίο κεφάλαιο έχει τον τίτλο:Πολιτισμός και Νευρώσεις  και αποτελεί ένα μανιφέστο για την σχέση ανάμεσα στον ατομικισμό,την επιτυχία απο το ένα μέρος και την αποτυχία την μοναξιά και το φόβο απο την άλλη.Ενα εξαιρετικά βαρύ τίμιμα που πληρώνουν οι άνθρωποι στις σύγχρονες ανταγωνιστικές κοινωνίες.Η συγγραφέας του βιβλίου έφυγε κυνηγημένη απο την Ναζιστική Γερμανία και κατέφυγε στις ΗΠΑ, όπου και αναγνωρίστηκε για την συνεισφορά της στην επίδραση που ασκεί ο πολιτισμός στην ψυχική  νόσο.Ειναι η μόνη γυναίκα που δημιούργησε δική της ψυχαναλυτική Σχολή. 

Με κάθε ψυχανάλυση ο έμπειρος ψυχαναλυτής αντιμετωπίζει νέα προβλήματα. Μέ κάθε νέον άρρωστο βρίσκεται μπροστά σέ νέες δυσκολίες, πού δέν είχε συναντήσει πρίν, σέ νέες στάσεις, πού δύσκολα εξηγούνται, σέ αντιδράσεις πού κάθε άλλο παρά διαφανείς είναι. "Αν λάβουμε υπόψη μας τήν πολυπλοκότητα τής νευρωτικής δομής του χαρακτήρα, όπως τήν περιγράψαμε στά προηγούμενα κεφάλαια, καί τούς πολυάριθμους παράγοντες πού παίζουν ρόλο, αυτή ή πολλαπλότητα δέν είναι παράδοξη. Διαφορές στην κληρονομικότητα καί στά βιώματα, κυρίως σέ αυτά τής παιδικής ηλικίας, δημιουργούν προφανώς ατέλειωτες παραλλαγές στή συνεργία τών διαφόρων παραγόντων. Καί όμως σέ όλες αυτές τις ατομικές παραλλαγές οι αποφασι-στικές συγκρούσεις, άπό τις οποίες δημιουργείται μιά νεύρωση, είναι στήν πραγματικότητα πάντα οί ίδιες. Γενικά «είναι οί ίδιες συγκρούσεις, στίς οποίες υπόκειται καί ο υγιής άνθρωπος του πολιτισμού μας. "Ολοι γνωρίζουμε πώς είναι αδύνατο νά διακρίνουμε ακριβώς τί είναι νευρωτικό καί τι είναι φυσιολογικό. Κάποιος άπο τούς αναγνώστες μπορεί νά αναρωτηθεί εξαιτίας τών συγκρούσεων καί τών στάσεων πού διαπιστώνει στον εαυτό του: Είμαι νευρωτικός ή όχι; Το ορθότερο κριτήριο σέ αυτές τίς περιπτώσεις είναι νά εξετάζουμε κατά πόσο το άτομο παρεμποδίζεται στή ζωή του άπο τις συγκρούσεις του, άν τις βλέπει καί άν μπορεί νά τις υπερνικά μέ άμεσο τρόπο. Αφου είδαμε οτι ενας νευρωτικός άνθρωπος στον πολιτισμό μας πάσχει άπό τις ίδιες βασικές συγκρούσεις καί οτι καί ενας φυσιολογικός άνθρωπος υπόκειται επίσης σέ αυτές, άν καί σέ μικρότερο βαθμό, βρισκόμαστε πάλι μπροστά στό ίδιο ερώτημα, πού θέσαμε στήν άρχή: Ποιες είναι οί πολιτισμικές συνθήκες πού είναι υπεύθυνες γιά τό γεγονός οτι οι νευρώσεις προέρχονται άπό αυτές τίς ιδιαίτερες συγκρούσεις, γιά τις όποιες μίλησα, καί οχι άπό άλλες;

Ό Φρόυντ δέν ενδιαφέρθηκε πολύ γι αυτό τό πρόβλημα" συνέπεια του βιολογικού του προσανατολισμού είναι ή έλλειψή του σέ κοινωνιολογικό προσανατολισμό καί γι αυτό τείνει να αποδίδει κοινωνικά φαινόμενα κυρίως σέ ψυχικούς παράγοντες καί αυ-τούς πάλι κυρίως σέ βιολογικούς (βλ. τή θεωρία τής libido). Αυτή ή τάση ώθησε ορισμένους ψυχαναλυτές, γιά νά αναφέρουμε μερικά παραδείγματα, νά πιστέψουν οτι οί πόλεμοι εξαρτώνται άπο τήν ορμή του θανάτου, το σημερινό μας οίκονομικό σύστημα έχει τίς ρίζες του σέ πρωκτικοερωτικές ορμές, ή αίτια γιά το οτι ή βιο-μηχανική εποχή δέν άρχισε πρίν άπo δυο χιλιάδες χρόνια πρέπει νά αναζητηθεί στόν ναρκισσισμό εκείνης τής εποχής κλπ.

0 Φρόυντ βλέπει τον πολιτισμό οχι σάν αποτέλεσμα μιας πολύπλευρης κοινωνικής διαδικασίας, άλλά κυρίως σάν προϊόν βιολογικών ορμών πού καταπιέζονται ή μετουσιώνονται. Όσο πιο τέλεια είναι ή καταπίεση αυτών τών ορμών, τόσο μεγαλύτερη είναι ή πολιτισμική ανάπτυξη. Επειδή ή ικανότητα γιά μετουσίωση εί-

ναι περιορισμένη καί επειδή ή εντατική καταπίεση πρωτόγονων ορμών χωρίς μετουσίωση μπορεί νά οδηγήσει σέ νευρώσεις. Ενας αναπτυσσόμενος πολιτισμός δέν μπορεί νά αποφύγει τήν αυξηση των νευρώσεων. Οί νευρώσεις είναι το τίμημα πού εχει νά πληρώσει ή ανθρωπότητα γιά τήν πολιτισμική της εξέλιξη.

Ιστορικά καί ανθρωπολογικά ευρήματα δέν πιστοποιούν μιά τέτοια άμεση σχέση ανάμεσα στο ύψος ένος πολιτισμου καί στήν καταπίεση τών σεξουαλικών ή τών επιθετικών ορμών. Τό λάθος έγκειται βασικά στήν υπόθεση μιας ποσοτικής αντί ποιοτικής σχέσης. Ή σχέση δέν υπάρχει ανάμεσα σέ μιά ποσοτική καταπίεση καί σέ ένα ποσοτικό πολιτισμικό επίπεδο, άλλά ανάμεσα στήν ποιότητα ατομικών συγκρούσεων καί στήν ποιότητα πολιτισμικών δυσκολιών. Τόν ποσοτικό παράγοντα δέν πρέπει βέβαια νά τόν παραβλέψουμε, μπορούμε δμως νά τόν αξιολογήσουμε σωστά μόνο σε συσχέτιση μέ τήν ολότητα του πολιτισμού).

Όρισμένες τυπικές δυσκολίες πού ανήκουν στόν πολιτισμό μας καί άντανακλώνται σάν συγκρούσεις στή ζωή κάθε άνθρωπου μπορουν, άν συσσωρευτούν, νά οδηγήσουν σέ νεύρωση. Επειδή δέν ειμαι κοινωνιολόγος, θά άναφερθώ μέ τή μεγαλύτερη συντομία στα κυριότερα γνωρίσματα πού επηρεάζουν τό πρόβλημα τής σχέσης ανάμεσα στίς νευρώσεις καί στόν πολιτισμό. Ό σύγχρονος πολιτισμός μας στηρίζεται οικονομικά στήν Αρχή τού ατομικού ανταγωνισμού. Τό ξεχωριστό άτομο πρέπει να αποδυθεί σέ αγώνα με  τα άλλα άτομα της ίδιας ομάδας, νά τά ξεπεράσει καί συχνά να τά κάνει στήν πάντα. Τό όφελος τού ενός σημαίνει συχνά ζημιά τού άλλου. Τό ψυχικό αποτέλεσμα αυτής τής κατάστασης είναι μιά γενική εχθρική ένταση ανάμεσα στους ανθρώπους. Ό καθένας είναι πραγματικός ή πιθανός ανταγωνιστής τού κάθε άλλου. Αυτή ή κατάσταση φαίνεται καθαρά ανάμεσα στά μέλη της ιδιας επαγγελματικής ομάδας, παρ" όλες τις φιλότιμες προσπάθειες πού καταβάλλουν νά συμπεριφέρονται μεταξύ τους ευγενικά. Πρέπει νά τονίσουμε ότι ό ανταγωνισμός και ή εχθρικότητα πού τόν συνοδεύε; υπεισέρχονται σέ όλες τις ανθρώπινες σχέσεις. Ό ανταγωνισμός είναι ένας άπό τους ουσιαστικότερους παράγοντας στίς κοινωνικές σχέσεις. Μπαίνει στίς σχέσεις του άνδρα πρός τόν άνδρα, τής γυναίκας προς τή γυναίκα, καί όπου ή αιτία τού ανταγωνισμού είναι ή δημοτικότητα, ή αρμοδιότητα, ή ελκυστικότητα ή οποιαδήποτε άλλη κοινωνική αξία, δυσχεραίνει σημαντικά τις δυνατότητες γιά μια αξιόπιστη φιλία ανάμεσα στους ανθρώπους. "Οπως αναφέραμε ήδη, διαταράσσει τις σχέσεις ανάμεσα στους άνδρες καί τις γυναίκες όχι μόνο στήν εκλογή τού συντρόφου, άλλά καί στόν μεταξύ τους αγώνα γιά την κυριαρχία. Μπαίνει καί στή ζωή τού σχολείου. Τό σημαντικότερο

όμως είναι ίσως ότι υπεισέρχεται σέ ολόκληρη τήν οίκογενειακή κατάσταση, ώστε κατά κανόνα τό παιδί μπολιάζεται άπό τήν αρχή, μέ αυτή τή στάση. Ό ανταγωνισμός ανάμεσα στόν πατέρα καί

τόν γιό, στή μητέρα καί τήν κόρη, ανάμεσα σέ δυό παιδιά δέν είναι γενικό ανθρώπινο φαινόμενο, άλλά ή αντίδραση σέ πολιτιστικά εξαρτημένους ερεθισμούς. Ένα άπό τά μεγάλα επιτεύγματα του Φρόυντ είναι πού αναγνώρισε τό ρόλο τού ανταγωνισμού στην οικογένεια, όπως τό παρουσίασε στή θεωρία του γιά τό οιδιπόδειο σύμπλεγμα. ΙΙρέπει όμως νά προσθέσουμε ότι αυτός ό ανταγωνισμός δέν ορίζεται βιολογικά, άλλά είναι αποτέλεσμα δοσμένων κοινωνικών συνθηκών καί ότι πέρα άπ' αυτό ή οίκογενειακή κατάσταση δέν είναι ή μόνη πού παροτρύνει σέ ανταγωνισμό, άλλά το ερέθισμα γιά ανταγωνισμό ακολουθεί τόν άνθρωπο άπό τήν κούνια μέχρι τόν τάφο.

Η εχθρική ένταση ανάμεσα στα άτομα όδηγεί στή διαρκή δημιουργία φόβου — φόβου απέναντι στήν πιθανή έχθρικότητα των άλλων, ενισχυμένου άπό τό φόβο τού άτομου νά του ανταποδώσουν οι  άλλοι τή δική του εχθρικότητα. Μιά άλλη σημαντική πηγή του φόβου σέ ενα φυσιολογικό Ατομο είναι ή πιθανότητα τής αποτυ-

χίας. Ό φόβος τής αποτυχίας είναι πολύ ρεαλιστικός, επειδή γενικά οι δυνατότητες γιά τήν άποτυχία είναι πολύ μεγαλύτερες άπ"αυτές τής επιτυχίας καί επειδή ή αποτυχία σέ μιά ανταγωνιστική κοινωνία συνεπάγεται ρεαλιστική ματαίωση αναγκών. Τουτο δεν σημαίνει μόνο οίκονομική ανασφάλεια, άλλά καί απώλεια γοή-τρου καί κάθε είδους απογοητεύσεις.

Μια άλλη αίτια πού ή επιτυχία άσκεί τόση γοητεία έγκειται στήν επίδρασή  της στήν αυτοπεποίθεσή μας. Δέν είναι μόνο οί άλλοι που μας εκτιμούν ανάλογα μέ τό βαθμό της επιτυχίας μας, χωρίς νά τό θέλουμε ή αύτοεκτίμησή μας ακολουθεί τό ίδιο μέτρο.Σύμφωνα μέ τό πνεύμα πού επικρατεί χρωστάμε τήν επιτυχία μας στήν προσωπική  μας άξία ή — σύμφωνα μέ τόν πουριτανικό τρόπο σκέψης! — ή επιτυχία μας είναι φανερό σημάδι τής χάρης τού θεού. Στήν πραγματικότητα όμως εξαρτάται καί άπό μιά σειρά παραγόντων πού δέν τους ελέγχουμε, όπως τύχη, άδιακρισίακλπ. "Ετσι και ο πιό φυσιολογικός άνθρωπος εξαναγκάζεται κάτω άπό τό πνεύμα πού επικρατεί νά αισθάνεται πως είναι κάτι, όταν έχει επιτυχία, καί πώς είναι μηδενικό, όταν δέν τήν έχει. Περιττεύει νά πούμε πώς τούτο είναι ανασφαλής βάση γιά τήν αυτοπεποίθηση.

"Ολοι αυτόι οί παράγοντες — ό ανταγωνισμός και ή άπ' αυτόν προερχόμενη έχθρικότητα ανάμεσα ατούς ανθρώπους, οί φόβοι και ή μειωμένη αυτοπεποίθηση — οδηγούν ψυχολογικά στό αποτέλεσμα νά αισθάνεται ό άνθρωπος μόνος. Ακόμη και όταν έχει πολλές επαφές μέ άλλους ανθρώπους, ακόμη κι όταν είναι ευτυχισμέ-νος στό γάμο του, είναι συναισθηματικά απομονωμένος. Η συναισθηματική απομόνωση είναι δύσκολα ύποφερτή καί γίνεται πραγματική συμφορά όταν συμπίπτει μέ ανησυχίες τού άνθρωπου για τόν εαυτό του και  τήν ασφάλεια του.

Αυτή ή κατάσταση προκαλεί στά φυσιολογικά άτομα τής εποχής μας μιά αυξημένη ανάγκη γιά αγάπη, ή οποία γίνεται θεραπευτικό μέσο. Όταν ο άνθρωπος παίρνει αγάπη, αίσθάνεται λιγότιρο απομονωμένος, λιγότερο απειλημένος άπο τήν έχθρικότητα τών άλλων καί λιγότερο αβέβαιος γιά τόν εαυτό του. "Επειδή αν-

ταποκρίνεται σέ μιά τόσο ζωτική ανάγκη, ή αγάπη υπερεκτιμάται στον πολιτισμό μας. Γίνεται — όπως ή επιτυχία  φάντασμα, πού φέρει μέσα του τήν ψευδαίσθηση ότι είναι ή λύση γιά Ολα τα προβλήματα. Ή αγάπη καθαυτή δέν είναι ψευδαίσθηση, γίνεται όμως ψευδαίσθηση όταν αναμένουμε άπ' αυτή πολύ περισσότερα άπ' αύτά πού μπορεί νά εκπληρώσει. Γ  αύτό το άτομο — καί μιλάω γιά ένα φυσιολογικό άτομο — βρίσκεται στή θέση νά έχει μεγάλη ανάγκη γιά αγάπη, άλλά νά συναντά δυσκολίες στήν Ικανοποίηση αυτής τής ανάγκης του. Ή κατάσταση πού περιγράψαμε αποτελεί γόνιμο έδαφος για τήν ανάπτυξη τών νευρώσεων. Οί ίδιοι πολιτιστικοί παράγοντες πού επηρεάζουν τον φυσιολογικό άνθρωπο, επηρεάζουν τόν νευρω-

τικό σέ μεγαλύτερο βαθμό χαί τά ίδια αποτελέσματα εμφανίζονται σέ αυτόν απλώς σέ πιό έντονη μορφή — εξουδετερωμένη αυτοπεποίθηση, μανία καταστροφής, άγχος, αυξημένη ανάγκη για ανταγωνισμό και  υπερβολική ανάγκη γιά αγάπη.

"Αν λάβουμε υπόψη μας οτι σέ κάθε νεύρωση υπάρχουν τάσεις πού ο νευρωτικός δέν μπορεί νά τίς εναρμονίσει μεταξύ τους, τίθεται το ερώτημα μήπως καί στον πολιτισμό μας υπάρχουν ορισμένες βασικές αντιφάσεις, σάν αυτές πού περιέχονται στήν τυπικήνευρωτική σύγκρουση, θά ήταν καθήκον ενός ανθρωπολόγου να μελετήσει καί νά περιγράψει αυτές τίς πολιτιστικές αντιφάσεις. "Εδώ θά αρκεστούμε νά αναφέρουμε μέ τή μεγαλύτερη συντομία μερικές άπό τις σπουδαιότερες αντιφάσεις.

Ή πρώτη αντίφαση είναι αυτή ανάμεσα στόν ανταγωνισμό και στήν επιτυχία άπό τό ένα μέρος καί στήν αδελφική άγάπη και ταπεινοφροσύνη άπό τό άλλο. Άπό τό ένα μέρος ό πολιτισμός μας κάνει τά πάντα γιά νά μάς ωθήσει στό δρόμο τής επιτυχίας, δηλαδή οχι μόνο νά επιβαλλόμαστε, άλλά νά είμαστε επιθετικοί καί σε θέση νά παραμερίζουμε τούς άλλους άπό το δρόμο μας. Από τό άλλο μέρος ο πολιτισμός μας διατυμπανίζει τά χριστιανικά ιδανικά, οτι είναι Ιδιοτέλεια νά θέλουμε χάτι γιά τόν εαυτό μας, οτι πρέπει νά είμαστε ταπεινόφρσνες καί νά Είμαστε υποχωρητικοί καί νάστρέφουμε «χαί το άλλο μάγουλο». Γι' αύτη την αντίφαση υπάρχουν μόνο δύο λύσεις μέσα σέ ένα φυσιολογικό πλαίσιο, νά πάρουμε τή μιά άπό τις δύο επιδιώξεις στά σοβαρά καί νά αφήσουμε τήν άλλη στήν πάντα ή νά τις πάρουμε καί τις δύο στά σοβαρά μέ συνέπεια βέβαια νά αποτύχουμε καί στίς δύο.

Η δεύτερη αντίφαση έγκειται στήν τεχνητή δημιουργία τών άναγκών μας καί στήν πραγματική ματαίωση τής Ικανοποίησης τους. Γιά οικονομικούς λόγους δημιουργούνται στον πολιτισμό μα; τεχνητές ανάγκες μέ τή διαφήμιση, μέ τήν προκλητική κατανάλωση καί μέ τή μίμηση. Γιά τή μεγάλη πλειοψηφία τών ανθρώπων ομως ή πραγματική Ικανοποίηση αυτών τών φαινομενικών αναγ-

κών είναι εξαιρετικά περιορισμένη. Οι ψυχικές συνέπειες γιά το ξεχωριστό άτομο είναι ή διαρκής ασυμφωνία ανάμεσα στίς επιθυμίες καί στήν ικανοποίηση τους.

Μιά άλλη αντίφαση έγκειται ανάμεσα στήν προσωπική ελευθερία τού ατόμου καί στά πραγματικά της όρια. Στόν ξεχωριστό άνθρωπο ή κοινωνία υποβάλλει τήν ιδέα πώς είναι έλεύθερος καί ανεξάρτητος καί μπορεί νά αποφασίζει γιά τή ζωή του όπως θέλειαυτός" Ο στίβος τής ζωής του είναι άνοιχτός καί μπορεί νά πετύχει ό,τι επιθυμεί άν είναι έργατικός καί ενεργητικός. Στήν πραγματικότητα όμως όλες αυτές οί δυνατότητες είναι γιά τήν πλειοψηφία τών ανθρώπων περιορισμένες. Αυτό πού λέμε στ αστεία για τήν άδυνατότητα νά εκλέγουμε τούς γονείς μας, μπορούμε νά τοεπεκτείνουμε γενικά σέ όλη τή ζωή — αναφορικά μέ τήν εκλογή τού επαγγέλματος καί τήν επιτυχία σέ αυτό, μέ τήν εκλογή της αναψυχής καί μέ τήν εκλογή του συντρόφου.

Τό αποτέλεσμα γιά τό άτομο είναι μιά άμφιταλάντευση ανάμεσα στό αίσθημα  της απεριόριστη; δύναμη σχετικά μέ τον καθορισμό τής τύχης του καί στό αίσθημα της απόλυτης αδυναμίας.

Αυτές οί αντιφάσεις του πολιτισμού μας είναι ακριβώς οί συγ- κρούσεις πού βασανίζεται νά συμφιλιώσει  ο νευρωτικός: τις επιθετικές του τάσεις μέ τΙς υποχωρητικές του τάσεις, τις υπερβολικές άπαιτήσεις του μέ τό φόβο του μήπως δέν καταφέρει τίποτε, τήν τάση του να αύτοεξυμνείται μέ τό αίσθημα τής προσωπικήςτου αδυναμίας. Ή διαφορά απο ένα φυσιολογικό άνθρωπο είναι άπλως ποσοτική. Ένώ ενας φυσιολογικός Ανθρωπος μπορεί νά αντεπεξέλθει σ αυτές τίς δυσκολίες χωρίς νά παθει ζημιές, στον νευρωτικόοί συγκρούσεις  είναι κλιμακούμένες  σε τέτοιο βαθμό πού να γίνεται αδύνατη κάθε ικανοποιητική λύση. Φαίνεται πώς ο άνθρωπος που διατρέχει τόν κίνδυνο νά γίνει νευρωτικός έχει  αντιμετωπίσει τις πολιτισμικά εξαρτημένες δυσκολίες |με γνώμονα τις παιδικές του εμπειρίες και γι αυτό δέν κατάφερε νά ανταπεξέλθει, παρα  μόνο μέ μεγάλη βλάδη τής προσωπικότητας του. θά μπορούσαμε  να τόν ονομάσουμε το  αποπαίδι τού πολιτισμού μας.

http://www.britannica.com/EBchecked/topic/410767/The-Neurotic-Personality-of-Our-Time

Provided by website-hit-counters.com site.